Badacze z Torunia biorą udział w konserwacji XVII-wiecznego ikonostasu z Podlasia [wideo]
Prowadzone prace przez specjalistów Centrum Badań i Konserwacji Dziedzictwa Kulturowego UMK w Toruniu mają uratować cenny XVII-wieczny ikonostas od dalszego zniszczenia. Ozdobę odkryto na strychu cerkwi w Nowoberezowie na Podlasiu. Eksperci podkreślają, że prace są wyzwaniem, a konserwacja będzie czasochłonna.
O odkryciu ikonostasu informowali w październiku 2023 roku badacze z Instytutu Sztuki PAN, którzy odnaleźli zabytek podczas swoich badań. Odkrycia dokonali prof. Zbigniew Michalczyk, Piotr Jamski i Jan Nowicki z zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce.
Datowane na XVII wiek duże fragmenty ikonostasu odnaleziono podczas badań w powiecie hajnowskim na strychu cerkwi św. Jana Teologa w Nowoberezowie. To w sumie 17 elementów, które są w różnym stanie zachowania. Jak już wtedy informowali badacze, jest to odkrycie wyjątkowe, o czym świadczy jego oryginalność i skala zachowania. To najstarszy taki obiekt w regionie. Zdaniem historyków sztuki to znalezisko porównywalne z odnalezieniem obrazu El Greca na Mazowszu.
Ze względu na wyjątkowość tego zabytku Narodowy Instytut Konserwacji Zabytków (NIKZ) zdecydował o zleceniu jego konserwacji. Ikonostas po zabezpieczeniu został przewieziony do Centrum Badań i Konserwacji Dziedzictwa Kulturowego przy Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, które ma duże doświadczenie w konserwacji takich zabytków.
Ikonostas zawiera ponad 20 dużych obrazów
– To bardzo cenny i wyjątkowy ikonostas – powiedziała dyrektor centrum, dr hab. Magdalena Iwanicka, prof. UMK.
Ikonostas po przewiezieniu z Nowoberezowa do centrum trafił do specjalnych magazynów, gdzie stworzono mu odpowiednie warunki. Prace konserwatorskie rozpoczyna przy nim kilkuosobowy zespół specjalistów. Iwanicka powiedziała, że aktualna konserwacja ma charakter interwencyjny i służy zabezpieczeniu zabytku przed dalszym zniszczeniem.
Zwróciła uwagę, że ikonostas składa się z wielu elementów, to ponad 20 dużych obrazów i elementów snycerki. Oceniła, że ich stan zachowania jest bardzo zły, dlatego wspólnie z NIKZ zdecydowano o przeprowadzeniu tego pierwszego etapu i wykonaniu przy nim takich prac jak wstępne zabezpieczenie do transportu, a obecnie usuwanie tych zabezpieczeń, stabilizacja drewna, oczyszczenie powierzchni wraz z podklejeniem obsypującej się zaprawy i warstwy malarskiej. Jej zdaniem konserwacja tego zespołu malowideł to wyzwanie.
Także dr hab. Jacek Stachera, prof. UMK, który kieruje pracami konserwatorskimi przy ikonostasie, ocenił w rozmowie z PAP, że to duże wyzwanie. – Już w trakcie zabezpieczania wiedzieliśmy, że będzie duży kłopot. Zniszczenia są tak duże, że po zdjęciu zabezpieczeń widać, że w wielu miejscach zachowała się tylko zdegradowana zaprawa bez warstwy malarskiej – mówił.
Podkreślił, że malowidło przechowywane było na strychu cerkwi w różnych miejscach i ulegało degradacji. Podał przykład przedstawienia jednego z apostołów, z którego „nie zachowało się prawie nic poza ekskrementami zwierzęcymi i zabrudzeniami”. Wymienił, że na innych przedstawieniach, jak św. Jana Teologa czy w scenie Zwiastowania, zachowały się jedynie fragmenty warstwy malarskiej. Jednak po usunięciu zabezpieczeń Zwiastowania okazało się, że zachowany jest dobrze namalowany fragment, gdzie można zobaczyć rękę anioła i kawałek jego twarzy. Inne fragmenty dużo lepiej się zachowały i uda się – jak zauważył profesor – uratować dużo więcej polichromii, jak np. w przedstawieniu Archanioła Michała.
„Walczymy o każdy fragment malowidła”
– Jest bardzo dużo pracy. Obiektywnie powiem, że w części przedstawień, która jest wykonana prawdopodobnie w technice tłustej tempery lub olejnej, oczyszczanie i zdjęcie zabezpieczeń przychodzi znacznie łatwiej. Natomiast są też zachowane fragmenty w technice chudej tempery i jest z nimi duży problem. To mozolna praca, czasem w ciągu godziny jesteśmy w stanie odsłonić, powiedzmy, 20 centymetrów kwadratowych malowidła, to jest tak czasochłonny obiekt. Wymaga dużej koncentracji i nie da się tutaj nic przyspieszyć. Staramy się to robić z największym pietyzmem. Są partie, których najprawdopodobniej nie uda się zachować, dlatego gdzie możemy, walczymy o każdy najmniejszy fragment malowidła – powiedział prof. Stachera.
Podkreślił, że oczyszczanie i zdejmowanie zabezpieczeń to bardzo ważny element, bo od niego bardzo dużo zależy co do przyszłego programu prac konserwatorskich, np. dotyczących rekonstrukcji zniszczonych elementów.
Dyrektor Centrum Badań i Konserwacji prof. Iwanicka powiedziała, że w ramach takiej konserwacji interwencyjnej nie będzie robiona rekonstrukcja. Jej zdaniem z tym należy się wstrzymać do zakończenia prac. Wtedy będzie mogła zostać wykonana prawidłowa dokumentacja fotograficzna oraz badania, a na ich podstawie wykonany projekt konserwatorski i wtedy mogą być podjęte decyzje na temat dalszej formy konserwacji i ewentualnie restauracji tych obiektów.
– Nie jest wcale oczywiste, że w przypadku tak zniszczonych dzieł sztuki ma sens wykonywanie rekonstrukcji, dlatego że chcielibyśmy też pokazać wartość, która wynika ze starości oraz historii tego dzieła sztuki. Nie zawsze jest tak, że koniecznie w wyniku konserwacji mamy obiekt, który wygląda, jakby powstał przed chwilą, i zwiedzający czy wierni nie są w stanie odróżnić, co jest stare, autentyczne, a co jest kreacją konserwatora zabytków – podkreśliła.
Obecne prace konserwatorskie potrwają do końca roku, pieniądze pochodzą z budżetu Narodowego Instytutu Konserwacji Zabytków.
Specjaliści z Torunia chcą odnowić zabytkowy ikonostas, odkryty na Podlasiu/wideo: PAP
Zobacz także
Kwiecień
2023-04-12, 07:08Rok 2023 to „Rok Kopernika”, którym uczcić chcemy 550. rocznicy urodzin naszego największego uczonego. Również kolejny odcinek „Radia z Historią” będzie „kopernikański”. Sięgamy po historię zapisaną mikrofonem dawno… Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-04-01_168045605410.jpg)
Biegną dla zdrowia, zabawy i zapraszają innych! Międzyszkolny Bieg Kopernikański
2023-04-01, 15:17I młodsi, i starsi - różni uczestnicy przyłączyli się Międzyszkolnego Biegu Kopernikańskiego w toruńskim parku Glazja. Organizatorzy już zapraszają na kolejne soboty! Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-03-29_168008867210.jpg)
Tu można wypożyczać i oddawać książki. Księgodzielnia Kopernikańska w Toruniu [zdjęcia]
2023-03-29, 17:37Marszałkowska Księgodzielnia Kopernikańska cieszy się coraz większym zainteresowaniem czytelników. Z jej zasobów można korzystać od poniedziałku do soboty. Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-02-27_167752443510.jpg)
„Smartfon wyzwaniem dla rodziny” – ważny temat Dysput Kopernikańskich
2023-02-28, 08:40Gościem spotkania poświęconego wpływowi nowoczesnych mediów na życie rodzinne będzie pedagog Małgorzata Więczkowska. Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-02-26_167742368610.jpg)
Weź sobie książkę albo zostaw ją dla kogoś. Księgodzielnia Kopernikańska w Toruniu
2023-02-26, 16:37Marszałkowska Księgodzielnia Kopernikańska oficjalnie otwarta została w Toruniu. Punkt wymiany książek znajduje się w pawilonie przed budynkiem Urzędu Marszałkowskiego. Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-02-26_167742159011.jpg)
Wszyscy przepisywali „De revolutionibus” Kopernika. I pobili rekord Polski!
2023-02-26, 15:20484 ochotników wzięło udział w ustanowieniu rekordu Polski w jednoczesnym przepisywaniu dzieła naukowego - fragmentu „De revolutionibus' Mikołaja Kopernika - w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu. Czytaj dalej »
![](../public/info/2015/thumb_480_0/2015-08-02_1438510872.jpg)
Harcerze pójdą śladami Kopernika! Czeka na nich test wiedzy i różnorodne trasy
2023-02-25, 18:00700 harcerzy z całego kraju przyjechało do Torunia! Biorą udział w jubileuszowym, 40. Ogólnopolskim Rajdzie Kopernikańskim. Harcerze świętują 550. urodziny Mikołaja Kopernika podczas pięciu tras, na których czekają na nich biegi… Czytaj dalej »
Kto rozśmieszy Mikołaja Kopernika? Ogłoszono konkurs memów o astronomie
2023-02-25, 16:40Czy Kopernik miał poczucie humoru? Jeśli tak, co go śmieszyło? Tego nie wiemy, ale… spróbujemy go rozśmieszyć. Z takiego założenia wychodzi Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Toruniu, który organizuje konkurs memiarski pod… Czytaj dalej »
Luty
2023-02-23, 23:37Ogromne zainteresowanie audycją o Koperniku sprawiło, że mamy ciąg dalszy... Jeszcze o niebie okiem astronoma wszech czasów i o tajemnicy słynnego obrazu, który ma skrywać postać uczonego. A propos - zajrzeliśmy na ekstra wystawę… Czytaj dalej »
![](public/info/2023/thumb_480_0/2023-02-22_167706115710.jpg)
To najsłynniejsze dzieło Kopernika! Specjalna wystawa zbiorów w Ratuszu Staromiejskim
2023-02-22, 08:50Na całym świecie jest ich 280, w polskich instytucjach 14. Wszystkie toruńskie egzemplarze można oglądać po raz pierwszy na wspólnej wystawie „Ze wszech miar godna przeczytania. Wokół De revolutionibus”. Na ekspozycji w Ratuszu… Czytaj dalej »
Czasy Kopernika, epoka renesansu, obfitowała w geniuszy. Ludzi, jak sławny torunianin, którzy zmienili życie przyszłych pokoleń, ale osiągali oszałamiające sukcesy w wielu dziedzinach. Kopernik staje tu w jednym szeregu z Leonardem da Vinci czy Michałem Aniołem.
„Pozycja Kopernika w historii nauki, a jeszcze bardziej w historii cywilizacji jest szczególnie istotna. Można by zaryzykować twierdzenie, że ze względu na historyczną wartość naukowych idei i ich oddziaływanie na społeczeństwo czasy dzielą się na przed i po Koperniku” - uważa ksiądz Robert Janusz, profesor Akademii Ignatianum w Krakowie.
![Rok Kopernika w Kujawsko-Pomorskiem Rok Kopernika w Kujawsko-Pomorskiem](https://www.radiopik.pl/public/319/4/2023-02-19_1676819592.jpg)
![Mikołaj Kopernik Mikołaj Kopernik](https://www.radiopik.pl/public/319/6/2023-02-21_1677013719.jpg)